Do góry

Opis hasła bieżącej edycji

 

Zapoczątkowana w chińskim mieście Wuhan pandemia COVID-19 stanowi nie tylko zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi na całym świecie, ale niesie ze sobą poważne konsekwencje ekonomiczne, w tym zagrażające stabilności niektórych systemów gospodarczych. Należy pokreślić, że trudno jest odszukać choć zbliżone w zakresie skali oraz siły oddziaływania zdarzenie z przeszłości. Warto w tym miejscu przytoczyć słowa Prezes Europejskiego Banku Centralnego C. Lagarde z wywiadu udzielonego France Inter: „Obecna sytuacja jest bezprecedensowa w najnowszej historii”[1]. Ponadto we wspomnianym wywiadzie Prezes EBC dokonała interesującego porównania gospodarki w czasie pandemii COVID-19 ze sportowcem, który nagle musi przestać trenować i w rezultacie jego mięśnie tracą stopniowo siłę. Jest ono szczególnie aktualne w kontekście pytania o okres trwania recesji i szybkości ewentualnego z niej wyjścia.

Rozprzestrzenienie się koronawirusa SARS-CoV-2 w znaczącym stopniu wpisuję się w definicję talebowskiego „czarnego łabędzia”[2]. Przede wszystkim jest to zdarzenie, które pojawiło się nagle i jednocześnie ma ogromny wpływ na sposób funkcjonowania społeczeństw. Stąd też niesłychanie ważna jest pytanie o umiejscowienie obecnego szoku w dotychczasowym dorobku teorii ekonomii. Ponadto analiza krótkookresowych konsekwencji pandemii jest podstawą do zrozumienia mechanizmów jej oddziaływania na system gospodarczy. Co więcej, określenie charakteru szoku pierwotnego oraz następujących dostosowań wtórnych jest istotne przy ocenie skuteczności zastosowanych narzędzi z zakresu polityki fiskalnej i monetarnej. Ostatecznie, należy zwrócić również uwagę na długofalowe skutki pandemii dla sposobu funkcjonowania światowej gospodarki.

 

  1. Teoria ekonomii a kryzys spowodowany pandemią SARS-CoV-2

Pierwszym ważnym punktem w dyskusji na temat społeczno-gospodarczych konsekwencji pandemii koronawirusa jest odpowiednie umiejscowienie obecnej sytuacji w dorobku teorii ekonomii. W tym celu niezbędne jest odpowiednie zdefiniowanie, określenie zaistniałego zjawiska. W toczącej się obecnie wśród ekonomistów na świecie debacie pojawia się wiele terminów próbujących oddać istotę problemu pandemii COVID-19 w aspekcie gospodarczym. Niewątpliwie, rozprzestrzenienie się koronawirusa na świecie wpisuje się w definicję szoku zewnętrznego opisanego w literaturze przedmiotu[3]. Autorzy raportu przygotowanego dla Ministerstwa Rozwoju pod redakcją J. Hausnera wskazują, że obecna sytuacja jest w znacznym stopniu szokiem administracyjnym, a nie stricte ekonomicznym[4]. Odwołanie się do charakteru administracyjnego szoku wydaje się słuszne w kontekście danych mówiących o tym, że w połowie kwietnia br. kraje pozostające w tzw. lockdownach reprezentowały ponad 50% globalnego PKB[5]. Również Prezes NBP A. Glapiński[6] w swoim wystąpieniu przed Sejmem RP z lipca 2020 r. posłużył się terminem „globalny szok pandemiczny”. Z kolei A. Wojtyna[7] postuluje następującą definicję obecnego kryzysu: „jest to ostre, zróżnicowane sektorowo wyhamowanie działalności gospodarczej w reakcji na silny, słabo rozpoznany szok epidemiczny i wynikające z niego daleko idące decyzje administracyjne”. Dodatkowo zauważa on, że choć sam szok pierwotnie miał charakter pozaekonomiczny, to wywołane przez niego szoki wtórne mają charakter „dość typowych szoków ekonomicznych – popytowych, cenowo-podażowych i finansowych”[8]. Stąd też wydaje się uzasadnione odwołanie się do dorobku ekonomii w celu wyjaśnienia konsekwencji społeczno-gospodarczych pandemii COVID-19.

Naturalne jest, że w celu zrozumienia istoty zjawiska badacze poszukują pewnych analogii z przeszłości. Jak już wspomniano, cechą charakterystyczną obecnego kryzysu jest specyficzna forma pierwotnego szoku. W historii gospodarczej świata jest kilka wydarzeń o zbliżonym pochodzeniu. Najczęściej w toczącej się obecnie dyskusji wspominana jest tu pandemia grypy hiszpanki z początku XX w. Wówczas życie straciło od 50 mln do 100 mln osób z niespełna 2 mld ludności globu. Warto nadmienić, że Bank Światowy prognozował, że w sytuacji pandemii o tak dużej śmiertelności strata ekonomiczna wyniesie 4,8% globalnego PKB[9]. Obecnie koronawirus SARS-CoV-2 nie jest aż tak śmiercionośny, jednak należy zauważyć, że prognozy dla światowej gospodarki są nieznacznie gorsze niż te z raportu Banku Światowego. Mianowicie Międzynarodowy Fundusz Walutowy w swojej najnowszej prognozie wskazuje, że globalne PKB zmniejszy się w 2020 r. o 4,9%. Jest to po części rezultatem działań prewencyjnych podejmowanych przez poszczególne rządy w celu ograniczenia liczby osób zarażonych. Tak więc można mówić tu o problemie wyboru między silniejszą recesją gospodarczą a zwiększeniem skali pandemii. W tym miejscu należy wspomnieć, że O.B. Jonas[10] w raporcie Banku Światowego z 2014 r. wyróżnił trzy główne kategorie kosztów ekonomicznych wynikające z pandemii grypy[11]. Z przywołanego dokumentu wynika, że 12% ogółu kosztów ekonomicznych pandemii jest konsekwencją śmiertelności danej choroby. Kolejne 28% kosztów wynika ze spadku produkcji wywołanej zwiększoną przez pandemie absencją pracowników. Natomiast aż 60% kosztów ekonomicznych jest związanych ze zmianą w zachowaniu ludzi, podyktowaną chęcią ograniczenia prawdopodobieństwa zakażenia[12]. Co więcej, autorka przywołanego raportu Banku Światowego podkreśla, że zapobieganie pandemii ma wszystkie cechy globalnego dobra publicznego[13].

 

  1. Kryzys spowodowany koronawirusem – analiza wybranych krótkookresowych konsekwencji

Trudno jest przecenić znaczenie, jakie pandemia koronawirusa ma dla funkcjonowania światowej gospodarki. Dla jego zobrazowania warto przytoczyć kilka danych, które w sposób wyrazisty i jednocześnie z nieco innych perspektyw przedstawiają skalę jej oddziaływania. W toczącej się obecnie dyskusji podkreśla się, w jaki sposób pandemia miała wpływ na ograniczenie popytu, konsumpcji, a więc stanowiła negatywny szok popytowy. Jednym z pierwszych sygnałów, które ukazały zagrożenie, jakie niesie ze sobą COVID-19, były dane z chińskiego rynku motoryzacyjnego, a konkretniej dotyczące sprzedaży samochodów osobowych. W lutym br. świat obiegła informacja, że w pierwszych jego dwóch tygodniach sprzedaż ta spadła o 92% r/r[14]. Również w gospodarce amerykańskiej wystąpiło zjawisko gwałtownego spadku konsumpcji. Szczególny wyraz dało ono w danych dotyczących stopy oszczędności w USA. W kwietniu wyniosła ona bowiem aż 32,2%[15]. Jest to historyczny rekord danych publikowanych od 1959 r., w przeszłości maksymalny poziom stopy oszczędności został osiągnięty w maju 1975 r. i wynosił 17,3%[16].

Wykres 1. Stopa oszczędności w USA od stycznia 1959 r. do czerwca 2020 r. (w %)

 

Źródło: Personal Saving Rate, U.S. Bureau of Economic Analysis, FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis, 26 lipca 2020.

 

Dodatkowo w przypadku pandemii COVID-19 warto podkreślić, że część zmian w zachowaniu ludzi była konsekwencją tzw. lockdownów. Stąd też niektórzy analitycy oczekiwali szybkiej poprawy sytuacji gospodarczej na skutek uwolnienia tzw. stłumionego popytu po zniesieniu restrykcji. Jest to jeden z argumentów na rzecz wystąpienia recesji w kształcie litery „V”. Jednak „kształt litery” recesji, czy będzie to jednak „U” a może „L”, podyktowany jest w dużej mierze ewentualnymi przyszłymi falami pandemii. Natomiast innym interesującym spostrzeżeniem dotyczącym powrotu konsumentów do nawyków sprzed pandemii podzieliła się J. Henry[17], główna ekonomistka z banku HSBC. Otóż zwróciła ona uwagę, że społeczeństwa, w których rząd zastosował silne ograniczenia związane z pandemią, cechowały się szybszym powrotem do „normalności konsumenckiej” niż w przeciwnym przypadku. Uzasadnieniem tego faktu, w opinii J. Henry, ma być zwiększone zaufanie obywateli w kwestii kontroli sytuacji pandemicznej przez władze państwowe.

Co więcej, szok, jakim jest pandemia, zaburza funkcjonowanie przedsiębiorstw. Dlatego też należy go również uznać za negatywny szok podażowy. Skalę zagrożenia wynikającego z pandemii COVID-19 postrzeganego z perspektywy przedsiębiorców bardzo dobrze oddają odczyty PMI (Purchasing Managers’ Index) z pierwszych miesięcy 2020 r. pochodzące z różnych krajów. Przybliżając w skrócie charakterystykę tego indeksu należy zauważyć, że jest on wskaźnikiem aktywności gospodarczej w danym sektorze. Ponadto PMI określany jest wskaźnikiem wyprzedzającym koniunkturę, gdyż pozwala wskazywać, jak w przyszłości będzie kształtować się sytuacja gospodarcza. Jego wartość jest pochodną wyników anonimowych ankiet przeprowadzanych wśród menedżerów. Indeks ten przyjmuje wartości od 0 do 100 pkt, przy czym wartości powyżej 50 pkt oznaczają wzrost aktywności w danym sektorze[18]. Warto zwrócić uwagę, jak wartość PMI kształtowała się w ostatnim okresie we Włoszech, które były jednym z państw najsilniej dotkniętych przez COVID-19. Otóż włoski PMI szacowany dla sektora przemysłu w kwietniu br. osiągnął poziom 31,10 pkt, czyli znacząco poniżej 50 pkt[19]. Jednak prawdziwa skala ograniczenia aktywności gospodarczej we Włoszech uwidoczniła się w przypadku odczytu PMI dla sektora usług. W wyniku zaistniałej sytuacji pandemicznej, indeks ten wyniósł jedynie 10,8 pkt i był jednocześnie najniższym od ponad 22 lat, kiedy to rozpoczęto jego szacowanie[20]. Co więcej, również globalny PMI (obejmujący ponad 30 państw) dla sektora przemysłu w kwietniu 2020 r. osiągnął swoje 11-letnie minimum na poziomie 39,7 pkt[21]. Ponadto charakter szoku podażowego pandemii uwidacznia się zwłaszcza w momencie dokładniejszego przyglądnięcia się części składowych odczytu globalnego indeksu PMI. Jednym z jego komponentów jest informacja o czasie oczekiwania na dostawę. W kwietniu 2020 r. w konsekwencji gwałtownego wzrostu opóźnień w oczekiwaniu na dostawę był on rekordowo wysoki w 22-letniej historii przeprowadzania ankiety[22]. Analitycy IHS Markit określili tę sytuację jako „rekordowy szok podażowy”. Co więcej, w opinii Europejskiego Banku Centralnego spowoduje to w dłuższej perspektywie skrócenie łańcuchów dostaw o 35%[23].

Pandemia koronawirusa nie ominęła również rynku finansowego. Równie szokujący, co odczyty indeksu PMI, był gwałtowny wzrost wartości indeksu VIX, określanego także jako indeks strachu[24]. Należy wyjaśnić, że indeks ten wskazuje, jakie nastroje panują na amerykańskiej giełdzie. Im wyższa jest wartość indeksu VIX, tym większe są spodziewane przez inwestorów wahania na amerykańskim rynku giełdowym. Narastające zagrożenie epidemiologiczne i niepewność z nim związana spowodowały, że w I połowie marca br. indeks strachu znacząco przekroczył 80 pkt, podczas gdy na początku lutego jego wartość wynosiła zaledwie 14 pkt. Dla porównania indeks VIX osiągnął wynik powyżej 80 pkt tylko raz w historii i miało to miejsce w 2008 r. w związku z kryzysem subprime. Z badań S.R. Bakera i innych[25] wynika, że negatywny efekt rozprzestrzeniania się koronawirusa dla giełdy w USA był nawet silniejszy od tego będącego konsekwencją hiszpańskiej grypy. W tym miejscu warto również zwrócić uwagę na interesujące spostrzeżenie dokonane przez autorów raportu Banku Rozrachunków Międzynarodowych. Piszą oni, że – w przeciwieństwie do Wielkiej Recesji i innych kryzysów finansowych – to nie problemy sektora finansowego zagroziły stabilności gospodarki realnej, lecz odwrotnie[26].

Niepewność inwestorów i przedsiębiorców wyrażona w odczytach indeksów VIX i PMI znalazła odzwierciedlenie w danych z gospodarki realnej. Ze względu na ograniczone ramy niniejszego tekstu konieczne jest wskazanie informacji dotyczących kształtowania się jedynie dwóch istotnych wskaźników makroekonomicznych: poziomu PKB i stopy bezrobocia. W kontekście negatywnego wpływu pandemii koronawirusa na poziom PKB należy wspomnieć o gospodarce francuskiej. Zgodnie z informacją opublikowaną przez OECD, w pierwszym kwartale 2020 r. realny PKB Francji w porównaniu z poprzednim kwartałem zmniejszył się o 5,8%[27]. Wynik ten jest najgorszym osiągniętym przez gospodarkę francuską od 1949 r., kiedy to rozpoczęto szacowanie takich danych[28]. Jednocześnie oznaczał on wejście Francji w techniczną recesję. Jak zauważają ekonomiści OECD, powodem tak znaczącego spadku PKB w Republice było wprowadzenie jednych z najbardziej restrykcyjnych ograniczeń pandemicznych relatywnie wcześnie na tle pozostałych państw członkowskich[29].

Kolejnym bardzo istotnym problemem o charakterze społeczno-gospodarczym wywołanym przez pandemię COVID-19 jest wzrost poziomu bezrobocia notowany w różnych krajach. Skalę problemu ukazuje liczba złożonych nowych wniosków o zasiłek dla bezrobotnych w okresie od 16 marca do 25 kwietnia br. w USA. Wyniosła ona blisko 28 mln osób[30]. Przy odwołaniu się do szybkiego przyrostu osób bezrobotnych w USA należy oczywiście uwzględnić specyfikę tamtego rynku pracy. Obecnie (dane za czerwiec) bezrobocie w USA kształtuje się na poziomie 11,1%, co oznacza, że tylko w okresie Wielkiego Kryzysu było ono większe i przekroczyło nawet 25%[31]. Stąd też niektórzy badacze starają się dokonać pewnego porównania obecnej sytuacji z okresem lat 30. XX w. Choć ograniczoność tej analogii wynika przede wszystkim z różnego charakteru przyczyn leżących u podstaw obecnej sytuacji oraz Wielkiego Kryzysu. W pierwszym przypadku mają one charakter naturalny, natomiast w drugim – ekonomiczny.

Analizując wpływ pandemii COVID-19 na zdolności wytwórcze danego kraju oraz poziom bezrobocia należy zauważyć, że jej skutki oddziałują w różnym stopniu na poszczególne sektory gospodarki. To znaczące zróżnicowanie jest przede wszystkim pochodną wpływu na aktywność gospodarczą w danej gałęzi, jaki mają działania podejmowane przez władze państwowe w celu ograniczenia liczby zachorowań. Jak zauważają przedstawiciele Komisji Europejskiej, szczególnie silny spadek wartości dodanej brutto w 2020 r. dotyczyć będzie sektorów takich jak: rozrywka, hotelarstwo i transport[32]. W porównaniu z 2019 r. w bieżącym roku mają się one obniżyć od 20% do 40%[33]. Dlatego też obecna sytuacja gospodarcza często określana jest mianem kryzysu sektora usług. Zwracają na to uwagę m.in. byli prezesi Fed – B. Bernanke i J. Yellen[34]. Podkreślają oni jednocześnie, że fakt, iż obecna recesja uderzyła najsilniej w sektor usług, wyróżnia ją spośród poprzednich, w przypadku których zwykle problem ten dotykał najmocniej sektorów związanych z budownictwem, produkcją dóbr trwałych i inwestycyjnych. Co więcej, zauważają oni, że w sektorach szczególnie odczuwających skutki pandemii występuje nadreprezentacja osób o niskich zarobkach[35]. Tym samym niebezpieczną konsekwencją obecnej sytuacji może być gwałtowny wzrost nierówności dochodowych. Może to skutkować narastaniem niepokojów społecznych. Potwierdzają to wyniki badań K. Blickle’a[36], zgodnie z którymi pomiędzy skalą wystąpienia grypy hiszpanki w niemieckich miastach a odsetkiem wyborców popierających partie ekstremistyczne w latach 1932 i 1933 występowała korelacja.

Niestety, J.M. Barrero, N. Bloom i S.J. Davis[37] wskazują, że bezrobocie spowodowane pandemią może mieć również charakter długotrwały. W swoich badaniach podkreślają oni, że obecny szok ma charakter relokacyjny. Tym samym, bazując na historycznych doświadczeniach związanych z głównymi szokami relokacyjnymi, wspomniani autorzy podkreślają, że impuls twórczy (tworzący nowe miejsca pracy) następuje z opóźnieniem co najmniej roku po impulsie destrukcyjnym (redukującym miejsca pracy)[38]. Jest to jednocześnie argument za długotrwałym charakterem recesji wywołanej pandemią. Ta utrwalona negatywna konsekwencja krótkookresowego szoku dla poziomu bezrobocia w literaturze przedmiotu określna jest mianem efektu histerezy. Warto zauważyć, że wśród trzech głównych modeli[39] podejmujących próbę określenia przyczyn histerezy bezrobocia jeden nawiązuje do problemu ubytku kapitału ludzkiego[40]. Na kwestie tę zwraca uwagę B. Eichengreen[41], podkreślając, że historyczne dowody na wpływ bezrobocia na kapitał ludzki są znaczące. Co więcej, podkreśla on, że w obcej sytuacji na efekt ten szczególnie narażona jest gospodarka amerykańska. Dodatkowo J.M. Barrero, N. Bloom i S.J. Davis[42] zauważają, że inwestycje w tego typu kapitał są szczególnie narażone na niepewność, która to jest wyjątkowo odczuwalna w dobie obecnego kryzysu.

 

  1. Rola państwa w gospodarce narażonej na szok związany z koronawirusem

W skrócie można stwierdzić, że pandemia COVID-19, której wybrane efekty zostały przedstawione we wcześniejszych akapitach, skutkowała zwiększeniem skali i zakresu ingerencji państwa w gospodarkę praktycznie we wszystkich krajach świata. Należy podkreślić, że przyjmuje ona różne formy, np. programów ukierunkowanych na ochronę miejsc pracy i przedsiębiorstw (zob. tarcza finansowa w Polsce w wysokości 100 mld zł)[43] lub nowych programów transferów o charakterze socjalnym (to narzędzie wykorzystano już w 80 krajach)[44]. J.E. Stiglitz i H. Rashid[45] zauważają, że pierwsze miesiące pandemii skutkowały odpowiedzią władz fiskalnych i monetarnych na całym świecie na poziomie 10% globalnego PKB. Ze względu jednak na ograniczone ramy niniejszego opracowania zarysowana zostanie jedynie działalność banków centralnych. Skoncentrowanie analizy na tych podmiotach wynika z dwóch powodów. Po pierwsze, jak zauważył B. Cœuré, szef Innovation Hub w Banku Rozrachunków Międzynarodowych (BIS) i były członek Zarządu Europejskiego Banku Centralnego, bankierzy centralni na świecie generalnie wyprzedzili władze fiskalne zarówno ze względu na czas reakcji, jak i skalę podjętych działań[46]. Po drugie, pytaniem otwartym jest, jak to określił G. Kołodko[47], „gdzie worek z pieniędzmi” na łagodzenie skutków pandemii. W tym kontekście niepokojące są prognozy Międzynarodowego Funduszu Walutowego mówiące o tym, że globalny dług publiczny w skali światowej przekroczy poziom 101% PKB, czyli będzie wyższy od zadłużenia po II wojnie światowej[48]. Stąd też G. Kołodko[49] przewiduje upadek dogmatu o uniwersalnej niedopuszczalności finansowania deficytu budżetu państwa przez bank centralny.

Trafnie i jednocześnie syntetycznie działalność banku centralnego, na przykładzie Fed, w obliczu kryzysu związanego z koronawirusem opisali B. Bernanke i J. Yellen[50]. Zwrócili oni uwagę, że oprócz działalności związanej z łagodzeniem polityki pieniężnej, poprzez obniżenie stopy procentowej funduszy federalnych oraz zastosowanie forward guidance, System Rezerwy Federalnej zaczął w okresie pandemii pełnić również funkcje: pożyczkodawcy ostatniej instancji dla systemu finansowego, pożyczkodawcy ostatniej instancji dla sektora niefinansowego oraz market makera[51]. Co więcej, podjął także działania w zakresie regulacji funkcjonowania sektora bankowego. Ogólnie rzecz biorąc należy zauważyć, że banki centralne na świecie ponownie zastosowały część narzędzi wykorzystanych w odpowiedzi na Wielką Recesję, uzupełniając te narzędzia w pewnym zakresie. Dla przykładu, w przypadku niektórych z nich programy skupu aktywów rozszerzono o papiery dłużne jednostek samorządu terytorialnego lub obligacje przedsiębiorstw. Dodatkowo w porównaniu z Wielką Recesją poszerzyło się grono banków centralnych nabywających obligacje emitowane przez rząd, po raz pierwszy takie działania zastosowały m.in. banki centralne: Australii, Kanady, Indii, Korei[52] i Polski[53]. Co więcej, centralny bank Indonezji zastosował jeszcze bardziej radykalne rozwiązanie i rozpoczął nabywanie obligacji państwowych na rynku pierwotnym[54]. Z kolei Europejski Bank Centralny uruchomił dodatkowy program skupu aktywów dedykowany walce z gospodarczymi skutkami pandemii[55]. Pytaniem otwartym jest, jakie może być ryzyko związane z tym działaniami. Spośród licznych pojawiających się w toczącej się debacie problemów wynikających z takiej działalności banków centralnych warto przytoczyć – za B. Cœuré – dwa z nich. Jako były członek zarządu EBC, zwrócił on uwagę, że zadaniem władzy monetarnej powinno być wyłącznie dostarczanie płynności a nie utrzymywanie na rynku tzw. podmiotów zombie oraz podkreślił ryzyko wystąpienia dominacji władzy fiskalnej nad monetarną (fiscal dominance)[56].

Warto w tym miejscu wspomnieć, że termin zombie instytucji finansowych (szerzej przedsiębiorstw) został po raz pierwszy użyty przez E.J. Kane’a[57] w kontekście kryzysu kas oszczędnościowo-kredytowych w USA w latach 80. XX wieku. Oznacza on przedsiębiorstwo, które funkcjonuje na rynku, pomimo nierentownego modelu biznesowego, dzięki gwarancjom lub środkom otrzymywanym z sektora publicznego. Problem zombie banków nawiązuje do jednego z podstawowych dylematów funkcji pożyczkodawcy ostatniej instancji. Jak zauważa P. Smaga[58], klasyczna doktryna dotycząca sposobu pełnienia funkcji pożyczkodawcy ostatniej instancji – wywodząca się z prac M.H. Thortona i W. Bagehota – zakłada m.in., że wsparcie powinno być udzielane wyłącznie wypłacalnym instytucjom. W kontekście silnego zaangażowania wielu najważniejszych banków centralnych na rynku długu przedsiębiorstw postulat ten może okazać się jednak zagrożony. Jak zauważa B. Cœuré’a, w najbliższym czasie wiele przedsiębiorstw może ogłosić niewypłacalność[59].

 

  1. Długofalowe konsekwencje pandemii COVID-19

Należy zauważyć, że pandemia COVID-19 to nie tylko krótkookresowe zmiany w aktywności gospodarczej. Wiele międzynarodowych instytucji prognozuje, że wywrze ona znaczący wpływ na sposób funkcjonowania globalnej gospodarki. Wśród głosów zabieranych w toczącej się debacie często podkreślany jest fakt, że kryzys związany z koronawirusem stał się katalizatorem m.in. takich procesów jak cyfryzacja i robotyzacja. Istotną zmianą na rynku pracy było rozpowszechnienie się pracy zdalnej. Szacuje się, że 40–50% pracowników w USA i Europie wykonywało swoje obowiązki służbowe z domu[60]. Co więcej, Europejski Bank Centralny zakłada znaczące przyspieszenie procesu automatyzacji produkcji[61]. Dodatkowo M. Gorynia[62] przewiduje, że choć koronawirus „nie zabije” globalizacji, to jednak jego pojawienie się na pewno ją zmodyfikuje.

Innym istotnym efektem pandemii COVID-19 może być długotrwała zmiana nawyków płatniczych występujących w społeczeństwach na całym świecie. Każdy spotkał się w ostatnim czasie z tabliczką umieszczoną przy wejściu do sklepu, na której mógł przeczytać: „Ze względów bezpieczeństwa zachęcamy do płatności bezgotówkowych”. W rezultacie już na początku pandemii koronawirusa w Polsce wystąpiło zwiększone zainteresowanie transakcjami bezgotówkowymi[63]. W odpowiedzi na to zjawisko i aby ułatwić korzystanie z bezgotówkowych form transakcji w marcu 2020 r. wprowadzono zmianę w funkcjonowaniu płatności zbliżeniowych[64]. Polega ona na zwiększeniu kwoty limitu, do której płatność kartą zbliżeniową nie wymaga zatwierdzenia kodem PIN. Została ona podniesiona z 50 zł do 100 zł. Co więcej, jak zauważa H. Jones[65] z agencji informacyjnej Reuters, pandemia COVID-19 skutkowała tym, że na cały świecie miliony ludzi porzuciło płatności gotówkowe na rzecz tych bezgotówkowych. Czy to oznacza, że pieniądz gotówkowy przestanie istnieć? Dyskusja na ten temat nie jest nowa. Z jednej strony, w niektórych krajach np. Szwecji wykorzystanie gotówki jeszcze w okresie przed pandemią prawie nie występowało. Z kolei z drugiej strony, z raportów NBP wynika, że w konsekwencji pandemii zaobserwowano zwiększone zapotrzebowanie uczestników rynku na gotówkę[66]. W I półroczu 2020 r. wartość pieniądza gotówkowego w obiegu wzrosła o 58 mld zł, do poziomu 297 mld zł[67]. Z pewnością jednak sytuacja pandemii znacząco przyspieszyła proces cyfryzacji w tym obszarze życia gospodarczego i ożywiła dyskusję na temat wyzwań z niej wynikających.

W tym miejscu należy wspomnieć, że koronawirus wpłynął także na ewolucję nowych form pieniądza[68]. W trakcie konferencji organizowanej przez Centre for Economic Policy Research i London School of Economics w czerwcu br. B. Cœuré zauważył, że pandemia COVID-19 jest katalizatorem prac nad tzw. cyfrowym pieniądzem banku centralnego (z j. ang. Central Bank Digital Currency, CBDC)[69]. W jego opinii prace nad tą nową formą pieniądza znacząco przyspieszyły w ostatnim półroczu. Czym zatem jest cyfrowy pieniądz banku centralnego i dlaczego światowa pandemia skutkowała zintensyfikowaniem nad nim prac? Na wstępnie należy zauważyć, że jeszcze przez 2020 r. wśród finansistów toczyła się debata na temat szeroko rozumianych konsekwencji CBDC. Wyrazem tego był m.in. raport ekspertów z Banku Rozrachunków Międzynarodowych pt. Central bank digital currencies opublikowany w 2018 r. Autorzy wspomnianego opracowania wskazują, że CBDC nie jest terminem precyzyjnie zdefiniowanym[70]. M. Kabza[71] z Departamentu Stabilności Finansowej NBP podaje, że „przyjmuje się, że jest to (red. CBDC) forma pieniądza fiducjarnego emitowana przez bank centralny, która oznacza jego zobowiązania, denominowane w istniejącej jednostce rozliczeniowej, służące zarówno jako środek wymiany, jak i miernik wartości”. Jak podkreślają autorzy raportu BIS[72], należy odróżnić CBDC od będących cyfrową formą pieniądza zapisów na rachunkach rezerwowych lub rozliczeniowych banków komercyjnych lub innych instytucji finansowych w banku centralnym. Emisja CBDC jest to bowiem umożliwienie każdemu, w tym osobom fizycznym, dokonywanie transakcji za pośrednictwem banku centralnego, bez dodatkowych pośredników[73]. Każdy będzie miał bezpośredni dostęp do bilansu banku centralnego[74].

Do głównych przyczyn, dla których część banków centralnych na świecie zdecydowała się podjąć pracę nad emisją CBDC, należą zmniejszenie zjawiska wykluczenia finansowego oraz utrzymanie pozycji zajmowanej przez władze monetarne na rynku finansowym w obliczu postępującej cyfryzacji[75]. Co więcej, jak wskazują autorzy opracowania Międzynarodowego Funduszu Walutowego[76], globalny kryzys wywołany pandemią COVID-19 skutkował dołączeniem do listy celów, w których osiągnięciu ma pomóc emisja CBCD, kolejnych dwóch: ułatwienie i przyspieszenie realizowania płatności w ramach pakietów stymulacyjnych oraz zwiększenie stabilności systemów płatniczych na szoki. Oczywiście dyskusja wymaga przeanalizowania wszystkich argumentów za oraz przeciw tej formie pieniądza. Nie jest jednak ona możliwa w ramach niniejszego, krótkiego tekstu. Warto jednak podkreślić, że przyczyniając się do zintensyfikowania prac nad CBDC, pandemia koronawirusa może wpłynąć na całkowite przedefiniowanie naszej „płatniczej rzeczywistości, codzienności” na długie lata. W opinii N. Roubiniego[77] ostatecznie będzie to skutkowało zastąpieniem systemu bankowego opartego na rezerwie cząstkowej na wąski system bankowy zarządzany głównie przez bank centralny.

 

Podsumowanie

Globalny szok pandemiczny był dużym zaskoczeniem dla światowej gospodarki. W konsekwencji zagrożenia dla zdrowia obywateli wiele państwa zdecydowało się na zastosowanie polityki tzw. lockdownu. Takie działanie władz stanowiło szok administracyjny, który odczuwalny był zwłaszcza w sektorze usług. Co więcej, siłę i skalę obecnego kryzysu – tym samym jego bezprecedensowość – potwierdzają dane zarówno z gospodarki realnej, jak i z rynku finansowego. Dodatkowo istotny przy analizie konsekwencji kryzysu wywołanego pandemią koronawirusa jest fakt, że oddziałuje on negatywnie na stronę popytową, jak i podażową gospodarki. Niewątpliwie taka sytuacja wpływa na dobór narzędzi polityki gospodarczej zastosowanych przez władze państwowe, a także determinuje ich skuteczność.

Kryzys związany z koronawirusem w większości państw świata skutkował silnym zaangażowaniem banków centralnych w proces łagodzenia jego skutków. Szczególną jego formułą jest zastosowanie operacji strukturalnych polegających na nabywaniu na rynku wtórnym papierów dłużnych emitowanych przez państwo. Stąd też niektórzy ekonomiści przewidują upadek dogmatu o uniwersalnej niedopuszczalności finansowania deficytu budżetu państwa przez bank centralny. Taka sytuacja może nieść ze sobą zdefiniowane w literaturze przedmiotu ryzyko.

Na zakończenie należy podkreślić, że szok koronwirusa i następujący po nim kryzys stały się katalizatorami wielu procesów już zapoczątkowanych w światowej gospodarce. Terminy takie jak: cyfryzacja i robotyzacja – stanowiące istotę czwartej rewolucji przemysłowej – w obliczu pandemii SARS-CoV-2 nabrały nowego, silniejszego znaczenia. Ostatecznie jednak pytanie o długofalowe konsekwencje szoku pandemicznego pozostaje otwarte.

 

Bibliografia

Amaro S., Euro zone GDP contracts by a record 3,8% in the first quarter, “CNBC”, 30 kwietnia 2020.

Amaro S., Former ECB member warns that corporate solvency ‘trouble’ is coming, “CNBC”, 30 czerwca 2020.

Baker S.R., Bloom N., Davis S.J., Kost K.J., Sammon M.C., Viratyosin R., The Unprecedented Stock Market Impact of COVID-19, “NBER Working Paper Series”, nr 26945, kwiecień 2020.

Baldwin R., Covid, hysteresis, and the future of work, “VoxEU.org”, 29 maja 2020.

Securing Social Transfers in the time of COVID-19: Learning from the Field, Bank Światowy, 18–19 ­maja 2020.

Barrero J.M., Bloom N., Davis S.J., COVID-19 is also a reallocation shock, “NBER Working Paper Series”, nr 27137, maj 2020.

Bernanke B.S., Yellen J.L., Former Fed Chairs Bernanke and Yellen testified on COVID-19 and response to economic crisis, “Brookings”, 17 lipca 2020.

Central bank digital currencies, BIS, marzec 2018.

Annual Economic. Report, BIS, czerwiec 2020.

Blicke K., Pandemics Change Cities: Municipal Spending and Voter Extremism in Germany, 1918–1933, “Federal Reserve Bank of New York. Staff Reports”, nr 921, maj 2020.

Blikowska J., W czasie pandemii lepiej nie dotykać gotówki, „Rzeczpospolita”, 20 marca 2020.

China Car Sales Slump 92% in First Half of February on Virus, “Bloomberg News”, 21 lutego 2020.

MFW o globalnym długu publicznym. Tak źle nie było nawet po II wojnie światowej, „Business Insider”, 10 lipca 2020.

Dabla-Norris E., Gündüz Y.B., Exogenous Shocks and Growth Crises in Low-Income Countries: A Vulnerability Index, “IMF Working Paper”, WP/12/264, 2 listopada 2012.

Dębski W., Rynek finansowy i jego mechanizmy. Podstawy teorii i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.

ECB announces EUR750 billion Pandemic Emergency Purchase Programme (PEPP), European Central Bank, Press Release, 18 marca 2020.

Eichengreen B., Opinion: The Human-Capital Costs of the Crisis, “Caixin Global Intelligence”, 14 kwietnia 2020.

Christine Lagarde: Interview with France Inter, wywiad z C. Lagarde dla France Inter przeprowadzony przez A. Baddou i M. Carine Bécard, 9 kwietnia 2020.

Glapiński A., Przemówienie Prezesa NBP w Sejmie w dniu 23 lipca 2020, https://www.nbp.pl/aktualnosci/wiadomosci_2020/sejm2020.pdf, data pobrania 1 sierpnia 2020.

Gorynia M., Przyszłość globalizacji, „Rzeczpospolita”, 7 maja 2020.

Henry J., wywiad udzielony dla telewizji Bloomberg (program „Bloomberg Markets: European Open”), 26 czerwca 2020.

PMI. Wiodący na rynku wskaźnik gospodarczy, „Broszura informacyjna”, IHS Markit, 2020.

IHS Markit Italy Manufacturing PMI, News Release, 4 maja 2020.

Jonas O.B., Pandemic risk, The World Bank, World Development Report, 2014.

Jones G., Italy service sector shrinks at steepest rate on record in April: PMI, “Reuters. Business News”, 6 maja 2020.

Jones H., Pandemic pushes central bank digital currencies into top gear, “Reuters. Technology News”, 11 czerwca 2020.

Kabza M., Nowy, cyfrowy pieniądz banku centralnego, „Obserwator finansowy.pl”, 9 lipca 2019.

Kane E.J., The S&L insurance mess. How did it happen? The Urban Institute Press, Washington 1989.

Kiff J., Alwazir J., Davidovic S., Farias A., Khan A., Khiaonarong T., Malaika M., Monroe H.K., Sugimoto N., Tourpe H., Zhou P., A Survey of Research on Retail Central Digital Currency, “IMF Working Paper” 2020, WP/20/104.

Kołodko G.W., Potem, czyli świat po pandemii, „Rzeczpospolita”, 6 kwietnia 2020.

Identifying Europe’s recovery needs, Komisja Europejska, Commission Staff Working Document, SWD(2020) 98 final, Bruksela 27 maja 2020.

Kunica M., Jest źle, ale widać nadzieję. Mamy specjalny raport ekonomistów dla Ministerstwa Rozwoju, „Business Insider”, 22 maja 2020.

Kwiatkowski E., Bezrobocie. Podstawy teoretyczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.

Unemployment Rate for United States, FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis, 26 lipiec 2020.

Informacja o kratach płatniczych I kwartał 2020 r., Narodowy Bank Polski, czerwiec 2020.

News Release: OECD GDP growth. Quarterly National Accounts, OECD, Paryż, 26 maja 2020.

Owsiak S., Finanse, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2015.

Tarcza Finansowa PFR dla Firm i Pracowników, Polski Fundusz Rozwoju, 2020, https://pfrsa.pl/tarcza-finansowa-pfr.html, data pobrania: 1 sierpnia 2020 .

Indonesia c.bank to buy maximum $8.3 bln govt bonds from primary market-gov, “Reuters”, 6 maja 2020.

Roubini N., W poszukiwaniu bardziej stabilnego systemu finansowego, „Obserwator finansowy.pl”, 14 stycznia 2019.

Smaga P., Rola banku centralnego w zapewnieniu stabilności finansowej, CeDeWu.pl, Warszawa 2014.

Stiglitz J.E., Rashid H., Which Economic Stimulus Works? “Project Syndicate”, 8 czerwca 2020.

Taleb N.N., Czarny łabędź. Jak nieprzewidywalne zdarzenia rządzą naszym życiem, Zysk i S-ka, Poznań 2020.

The coronavirus crisis will change the world of commerce, “The Economist”, 8 kwietnia 2020.

Personal Saving Rate, U.S. Bureau of Economic Analysis, FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis, 26 lipca 2020.

Horobin W., Rajbhandari A., ECB’s Lagarde Expects Disinflation as Crisis Transforms Economy, “Bloomberg”, 4 lipca 2020.

Williamson C., Global Manufacturing PMI at 11-year low in April as only China reports growth, IHS Markit. PMI Reasearch & Analysis, 5 maja 2020.

Wojtyna A., O niektórych próbach zrozumienia istoty i skutków obecnego kryzysu, „Biuletyn PTE”, nr 3(90), sierpień 2020.

 


* Radosław Ślusarczyk, sekretarz naukowy Komitetu Głównego Olimpiady Wiedzy Ekonomicznej, Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, Katedra Finansów i Polityki Finansowej.

[1] Christine Lagarde: Interview with France Inter, wywiad z C. Lagarde dla France Inter przeprowadzony przez A. Baddou i M. Carine Bécard, 9 kwietnia 2020.

[2] N.N. Taleb, Czarny łabędź. Jak nieprzewidywalne zdarzenia rządzą naszym życiem, Zysk i S-ka, Poznań 2020.

[3] E. Dabla-Norris, Y.B. Gündüz, Exogenous Shocks and Growth Crises in Low-Income Countries: A Vulnerability Index, “IMF Working Paper”, WP/12/264, 2 listopada 2012, s. 6.

[4] M. Kunica, Jest źle, ale widać nadzieję. Mamy specjalny raport ekonomistów dla Ministerstwa Rozwoju, „Business Insider”, 22 maja 2020.

[5] The coronavirus crisis will change the world of commerce, “The Economist”, 8 kwietnia 2020.

[6] A. Glapiński, Przemówienie Prezesa NBP w Sejmie w dniu 23 lipca 2020, s. 3, https://www.nbp.pl/aktualnosci/wiadomosci_2020/sejm2020.pdf.

[7] A. Wojtyna, O niektórych próbach zrozumienia istoty i skutków obecnego kryzysu, „Biuletyn PTE”, nr 3(90), sierpień 2020.

[8] Ibidem.

[9] O.B. Jonas, Pandemic risk, The World Bank, World Development Report, 2014, s. 2.

[10] Ibidem, s. 2–3.

[11] Choć naukowcy podkreślą znaczącą różnicę występującą między wirusem grypy a koronawirusem SARS-CoV-2, w kontekście analizy konsekwencji ekonomiczny takie porównanie wydaje się słuszne.

[12] Ibidem, s. 2–3.

[13] Ibidem, s. 7.

[14] China Car Sales Slump 92% in First Half of February on Virus, “Bloomberg News”, 21 lutego 2020.

[15] Personal Saving Rate, U.S. Bureau of Economic Analysis, FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis, 26 lipca 2020.

[16] Ibidem.

[17] J. Henry, wywiad udzielony dla telewizji Bloomberg (program „Bloomberg Markets: European Open”), 26 czerwca 2020.

[18] PMI. Wiodący na rynku wskaźnik gospodarczy, „Broszura informacyjna”, IHS Markit, 2020, s. 6.

[19] IHS Markit Italy Manufacturing PMI, News Release, 4 maja 2020, s. 1.

[20] G. Jones, Italy service sector shrinks at steepest rate on record in April: PMI, “Reuters. Business News”, 6 maja 2020.

[21] C. Williamson, Global Manufacturing PMI at 11-year low in April as only China reports growth, IHS Markit. PMI Reasearch & Analysis, 5 maja 2020.

[22] Ibidem.

[23] W. Horobin, A. Rajbhandari, ECB’s Lagarde Expects Disinflation as Crisis Transforms Economy, “Bloomberg”, 4 lipca 2020.

[24] Więcej na temat indeksu VIX zob. http://www.cboe.com/vix

[25] S.R. Baker, N. Bloom, S.J. Davis, K.J. Kost, M.C. Sammon, R. Viratyosin, The Unprecedented Stock Market Impact of COVID-19, “NBER Working Paper Series”, nr 26945, kwiecień 2020, s. 6.

[26] Annual Economic. Report, BIS, czerwiec 2020, s. IX.

[27] News Release: OECD GDP growth. Quarterly National Accounts, OECD, Paryż, 26 maja 2020.

[28] S. Amaro, Euro zone GDP contracts by a record 3,8% in the first quarter, “CNBC”, 30 kwietnia 2020.

[29] News Release: OECD GDP…, op.cit.

[30] J.M. Barrero, N. Bloom, S.J. Davis, COVID-19 is also a reallocation shock, “NBER Working Paper Series”, nr 27137, maj 2020, s. 1.

[31] Unemployment Rate for United States, FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis, 26 lipiec 2020.

[32] Identifying Europe’s recovery needs, Komisja Europejska, Commission Staff Working Document, SWD(2020) 98 final, Bruksela 27 maja 2020, s. 4.

[33] Ibidem, s. 4.

[34] B.S. Bernanke, J.L. Yellen, Former Fed Chairs Bernanke and Yellen testified on COVID-19 and response to economic crisis, “Brookings”, 17 lipca 2020.

[35] Ibidem.

[36] K. Blicke, Pandemics Change Cities: Municipal Spending and Voter Extremism in Germany, 1918–1933, “Federal Reserve Bank of New York. Staff Reports”, nr 921, maj 2020, s. 21.

[37] J.M. Barrero, N. Bloom, S.J. Davis, COVID-19…, op.cit., s. 1.

[38] Ibidem, s. 3.

[39] Oprócz modeli odwołujących się do ubytku kapitału ludzkiego E. Kwiatkowski wskazuje również na modela ubytku kapitału rzeczowego i „insider-outsider”, jako wyjaśniające w teorii możliwość wystąpienia zjawiska histerezy bezrobocia. Zob. E. Kwiatkowski, Bezrobocie. Podstawy teoretyczne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 208–209.

[40] Ibidem, s. 208–209.

[41] B. Eichengreen, Opinion: The Human-Capital Costs of the Crisis, “Caixin Global Intelligence”, 14 kwietnia 2020.

[42] J.M. Barrero, N. Bloom, S.J. Davis, COVID-19…, op.cit., s. 15.

[43] Tarcza Finansowa PFR dla Firm i Pracowników, Polski Fundusz Rozwoju, 2020, https://pfrsa.pl/tarcza-finansowa-pfr.html, data pobrania: 1 sierpnia 2020.

[44] Securing Social Transfers in the time of COVID-19: Learning from the Field, Bank Światowy, 18–19 ­maja 2020.

[45] J.E. Stiglitz, H. Rashid, Which Economic Stimulus Works? “Project Syndicate”, 8 czerwca 2020.

[46] S. Amaro, Former ECB member warns that corporate solvency ‘trouble’ is coming, “CNBC”, 30 czerwca 2020.

[47] G.W. Kołodko, Potem, czyli świat po pandemii, „Rzeczpospolita”, 6 kwietnia 2020.

[48] MFW o globalnym długu publicznym. Tak źle nie było nawet po II wojnie światowej, „Business Insider”, 10 lipca 2020.

[49] G.W. Kołodko, Potem, czyli świat…, op.cit.

[50] B.S. Bernanke, J.L. Yellen, Former Fed Chairs…, op.cit.

[51] Market maker – to podmiot, którego obowiązkiem jest takie działanie na giełdzie, aby zapewnić płynność obrotów walorami, którymi obraca. Zob. W. Dębski, Rynek finansowy i jego mechanizmy. Podstawy teorii i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, s. 144.

[52] Annual Economic…, op.cit., s. 41.

[53] Narodowy Bank Polski mógł finansować deficyt budżetowy przed wejściem w życie Konstytucji RP z 1997 r.

[54] Indonesia c.bank to buy maximum $8.3 bln govt bonds from primary market-gov, “Reuters”, 6 maja 2020.

[55] ECB announces EUR750 billion Pandemic Emergency Purchase Programme (PEPP), European Central Bank, Press Release, 18 marca 2020.

[56] S. Amaro, Former ECB member…, op.cit.

[57] E.J. Kane, The S&L insurance mess. How did it happen? The Urban Institute Press, Washington 1989, s. 1–7.

[58] P. Smaga, Rola banku centralnego w zapewnieniu stabilności finansowej, CeDeWu.pl, Warszawa 2014, s. 193–194.

[59] S. Amaro, Former ECB member…, op.cit.

[60] R. Baldwin, Covid, hysteresis, and the future of work, “VoxEU.org”, 29 maja 2020.

[61] W. Horobin, A. Rajbhandari, ECB’s Lagarde…, op.cit.

[62] M. Gorynia, Przyszłość globalizacji, „Rzeczpospolita”, 7 maja 2020.

[63] J. Blikowska, W czasie pandemii lepiej nie dotykać gotówki, „Rzeczpospolita”, 20 marca 2020.

[64] Informacja o kratach płatniczych I kwartał 2020 r., Narodowy Bank Polski, czerwiec 2020, s. 4.

[65] H. Jones, Pandemic pushes central bank digital currencies into top gear, “Reuters. Technology News”, 11 czerwca 2020.

[66] A. Glapiński, Przemówienie Prezesa NBP…, op.cit., s. 8.

[67] Ibidem, s. 8.

[68] Więcej na temat ewolucji pieniądza zob. S. Owsiak, Finanse, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2015.

[69] H. Jones, Pandemic pushes…, op.cit.

[70] Central bank digital currencies, BIS, marzec 2018, s. 3.

[71] M. Kabza, Nowy, cyfrowy pieniądz banku centralnego, „Obserwator finansowy.pl”, 9 lipca 2019.

[72] Central bank digital…, op.cit., s. 4.

[73] N. Roubini, W poszukiwaniu bardziej stabilnego systemu finansowego, „Obserwator finansowy.pl”, 14 stycznia 2019.

[74] Ibidem.

[75] J. Kiff, J. Alwazir, S. Davidovic, A. Farias, A. Khan, T. Khiaonarong, M. Malaika, H.K. Monroe, N. Sugimoto, H. Tourpe, P. Zhou, A Survey of Research on Retail Central Digital Currency, “IMF Working Paper” 2020, WP/20/104, s. 5.

[76] Ibidem, s. 5.

[77] N. Roubini, W poszukiwaniu…, op.cit.