Do góry

Opis zawodów XXVI OWE

 

W roku szkolnym 2012/2013 odbyła się XXVI Olimpiada Wiedzy Ekonomicznej. Hasło przewodnie tej edycji brzmiało „Nierównowagi w gospodarce. Przyczyny i skutki”. Honorowy Patronat nad XXVI Olimpiadą objął Wiceprezes Rady Ministrów i Minister Gospodarki Janusz Piechociński.

Pojęcie równowagi i jej naruszenie, czyli nierównowaga, są powszechnie używane w celu opisu różnych zjawisk oraz czynników wpływających korzystnie lub niekorzystnie na jakikolwiek układ (system). Równowaga (nierównowaga) występuje w przyrodzie, w fizyce, chemii, mechanice, wreszcie w życiu społecznym i gospodarczym. W odróżnieniu od przyrody, równowaga w sferze gospodarki jest przede wszystkim kształtowana przez człowieka. Dlatego równowaga i jej zakłócenia stanowią centralną oś teorii ekonomicznych. Równowaga jest też ważnym kryterium przy podejmowanych decyzjach przez podmioty gospodarujące. W naukach ekonomicznych równowaga (nierównowaga) analizowana jest z reguły przez porównywanie rozmiarów popytu i podaży określonych dóbr (równowaga rynkowa). Równowaga występować może w skali mikroekonomicznej, makroekonomicznej, może dotyczyć gospodarki wewnętrznej, gospodarki ponadnarodowej czy wreszcie globalnej. Równowaga może mieć ujęcie statyczne i dynamiczne. Może ona dotyczyć zarówno całej gospodarki (równowaga ogólna), jak i wybranych sfer życia gospodarczego (równowagi cząstkowe). Z przedmiotowego punktu widzenia równowaga może dotyczyć sfery realnej (np. równowaga energetyczna, równowaga na rynku pracy), sfery finansowej (np. równowaga budżetowa), sfery instytucjonalnej (ład korporacyjny). Równowagę możemy rozpatrywać zarówno w ujęciu pozytywnym, czyli opisującym istniejący stan zjawisk, jak i w ujęciu normatywnym wskazującym na pożądany docelowy stan układu ekonomicznego (np. dotyczący zasobów pracy, budżetu państwa czy stanu środowiska naturalnego). Ze względu na to, że zjawiska gospodarcze mają charakter dynamiczny, a czynniki je kształtujące nie zawsze dają się opisać w ujęciu przyczynowo-skutkowym, badanie równowagi we wszystkich opisanych wymiarach jest trudne. Co więcej, można wręcz stwierdzić, że równowaga jest stanem idealnym, abstrakcyjnym, gdyż w rzeczywistości mamy do czynienia z nieustającym naruszaniem równowagi. W teorii systemów, a przecież gospodarka stanowi system, czy to w ujęciu mikroekonomicznym (bilans przedsiębiorstwa), czy makroekonomicznym (bilans handlowy, bilans płatniczy, budżet państwa), przyjmuje się, że naruszanie równowagi jest nieuniknione. Istotne są natomiast skala i przyczyny tych naruszeń. Rzecz w tym, aby naruszanie równowagi nie zagrażało istnieniu systemu (układu) ekonomicznego. Przedsiębiorstwo może przechodzić przejściowe trudności naruszające jego równowagę ekonomiczną, ale jeśli podmiot ten posiada wewnętrzne siły do adaptacji do zmieniających się warunków działania i podejmuje przedsięwzięcia (np. restrukturyzacja), prowadzące do przywrócenia równowagi, to istnienie systemu (przedsiębiorstwa) nie jest zagrożone, w przeciwnym razie – upada. Niekiedy konieczna jest interwencja zewnętrznych czynników dla przetrwania systemu. W ujęciu normatywnym równowaga ekonomiczna nie może być jednak celem autonomicznym w tym sensie, że stan równowagi lub bliski równowadze nie może być traktowany jako nadrzędny w stosunku do ważnych celów gospodarczych i społecznych. Równowaga rzeczowo-finansowa może być zachowana przy niskim poziomie produkcji, niskim wykorzystaniu kapitału ludzkiego.

Uznając więc, że nierównowaga w różnych sferach życia ekonomicznego jest zjawiskiem obiektywnym, trzeba jednak wskazać, że odchylenia od stanu równowagi oraz czynniki je wywołujące mogą być groźne dla systemu ekonomicznego i systemu społecznego. Wskazać tutaj można następujące nierównowagi, które ujawniły się z całą ostrością wraz z kryzysem finansowym i ekonomicznym, zapoczątkowanym w 2007 roku:

  • nierównowaga rzeczowo-finansowa polegająca na zbyt daleko idącym oderwaniu się pieniądza i instrumentów finansowych od realnej sfery gospodarki. Zjawisko to określa się mianem finansjalizacji gospodarki. Polega ono na dynamicznym powiększaniu wartości aktywów finansowych (derywaty) w stosunku do produkcji, produktu poszczególnych krajów i produktu światowego;
  • nierównowaga w finansach publicznych wynikająca z błędnej polityki dochodowej i wydatkowej rządów wielu krajów, przejawiająca się w uporczywych deficytach budżetowych i lawinowo rosnących długach publicznych, co jest szczególnie niebezpieczne dla stabilnego funkcjonowania układów gospodarczo-walutowych (strefa euro);
  • nierównowaga dochodowa ludności wyrażająca się w rosnących dysproporcjach między bogatymi i biednymi warstwami społecznymi, przy czym zjawisko to ma zarówno wymiar krajowy, jak i szerszy. Nierównowaga w dochodach ludności, pogłębiona przez kryzys finansowy w związku z przerzucaniem skutków kryzysu na grupy o niskich dochodach, staje się przyczyną napięć i niepokojów obserwowanych w wielu krajach;
  • nierównowaga w handlu zagranicznym przejawiająca się w dysproporcjach w strukturze wymiany międzynarodowej pomiędzy krajami rozwiniętymi i rozwijającymi się. Dysproporcje między cenami produktów wysoko- i niskoprzetworzonych oraz strategicznych surowców wpływają niekorzystnie na tempo rozwoju ubogich krajów i regionów świata. Stosunkowo nowym zjawiskiem jest głęboka nierównowaga w handlu między dwiema potęgami gospodarczymi, a więc Stanami Zjednoczonymi i Chinami. Uporczywe deficyty handlowe Stanów Zjednoczonych powodują gromadzenie przez Chiny olbrzymich rezerw walutowych w dolarach amerykańskich. Nierównowaga w handlu i bilansach płatniczych tych krajów, przy spełnianiu przez dolara amerykańskiego funkcji światowego pieniądza rezerwowego, może stanowić zagrożenie dla gospodarki światowej w razie ewentualnej wojny walutowej między tymi krajami. Nierównowaga w handlu zagranicznym przekłada się zatem na wzrost niepewności na rynku walutowym i może stanowić źródło nowego kryzysu;
  • nierównowaga demograficzna, która przejawia się w niekorzystnych relacjach między ludnością ekonomicznie aktywną a ludnością w wieku emerytalnym, co wywołuje trudności w finansowaniu emerytur, świadczeń zdrowotnych;
  • nierównowaga występująca wewnątrz układów gospodarczych (Unia Europejska), która przejawia się dywergencją tego układu i podziałem na kraje wysoko rozwinięte i kraje peryferyjne, co może powodować ruchy odśrodkowe zagrażające takim układom;
  • nierównowaga instytucjonalna polegającą na niebezpiecznym naruszeniu zdrowych relacji między instytucjami regulacyjnymi w sferze finansów a podmiotami sektora finansowego. Postępująca w ostatnich dekadach deregulacja rynku finansowego doprowadziła do kryzysu finansowego i ekonomicznego. Innym przejawem nierównowagi instytucjonalnej jest naruszenie ładu korporacyjnego, alienacja menedżerów względem właścicieli, co doprowadziło do utraty pełnej kontroli nad posiadanym majątkiem. Procesowi temu sprzyjał rozwój wyrafinowanych instrumentów finansowych zachęcających do spekulacji, podejmowania ryzykownych decyzji i osiąganiu wysokich nieuzasadnionych premii.

Niebezpieczeństwa wynikające ze zbyt głębokich naruszeń równowag w systemie ekonomicznym i społecznym są dostrzegane przez rządy poszczególnych krajów, władze ugrupowań gospodarczych, formalne i nieformalne ugrupowania gospodarcze i polityczne (Organizacja Narodów Zjednoczonych, Unia Europejska, Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, G-20, G-8), międzynarodowe instytucje ekonomiczne i finansowe (Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Europejski Bank Centralny, Bank Światowy). Podejmowane są różne inicjatywy, przyjmowane programy, wprowadzane reformy, których celem jest ograniczenie czynników naruszających równowagi cząstkowe. Przykładem tego mogą być działania na rzecz wzmocnienia pozycji regulacyjnych państwa w stosunku do sektora finansowego (Nowa umowa kapitałowa Bazylea III), koncepcje ponadnarodowego nadzoru na rynkami finansowymi, walka ze zjawiskiem prania brudnych pieniędzy, ograniczania działalności rajów podatkowych, powrót do progresywnych skal podatkowych, przywracanie równowagi w finansach publicznych, stymulowanie wzrostu gospodarczego itd.

Nie ulega wątpliwości, że pogłębianie się zarysowanych powyżej nierównowag w gospodarce może być przyczyną zmniejszenia aktywności gospodarczej, wzrostu inflacji i bezrobocia, a także zawirowań na globalnych rynkach finansowych. Zdiagnozowanie przyczyn i skutków nierównowag pozwoli na wskazanie koniecznych środków ograniczania ryzyka wystąpienia w przyszłości kolejnych napięć w gospodarce.