Do góry

Opis zawodów XXVIII OWE

 

W roku szkolnym 2014/2015 odbyła się XXVIII Olimpiada Wiedzy Ekonomicznej. Hasło przewodnie tej edycji brzmiało „Polska droga do wolności gospodarczej. 25 lat transformacji”. Honorowy patronat nad XXVIII Olimpiadą objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Bronisław Komorowski.

Polska od wielu lat jest niepodległym i suwerennym krajem demokratycznym o ustabilizowanych głównych cechach ustrojowych, do których należy wolność osobista i gospodarcza. Stopniowo do głosu dochodzi teraz pokolenie zupełnie już nieznające doświadczenia swych rodziców, którzy wzrastali i żyli w codziennej świadomości braku wolności, w kraju uzależnionym od ZSRR oraz od rządów monopartii o orientacji komunistycznej. Już samo to uwydatnia kolosalną, historyczną przemianę, jaka stała się udziałem naszego kraju i stworzyła jego mieszkańcom nowe warunki życia społecznego oraz osobistego.

Przemianę tę rozpoczętą w Polsce w 1990 r. określa się mianem transformacji. Oznacza ona świadome dokonanie fundamentalnego przekształcenia, obejmującego jednocześnie zasadniczą zmianę ustroju politycznego i systemu gospodarowania. W dziedzinie polityki chodziło o doprowadzenie do pełnej suwerenności państwa i demokracji parlamentarnej, opartej na trójpodziale władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, a jednocześnie do zapewnienia obywatelom pełni swobód osobistych. W dziedzinie gospodarki dążeniem było usunięcie z niej wszelkich pozostałości etatystycznego, nakazowo-rozdzielczego systemu centralnego planowania i nadanie jej cech dominującego w świecie kapitalistycznego systemu rynkowego, opartego na prywatnej, wolnej przedsiębiorczości. Przeprowadzenie tych zmian było bardzo trudnym zadaniem.

Dzięki zmianie sytuacji międzynarodowej, polegającej na upadku i rozwiązaniu ZSRR, pożądany ustrój polityczny udało się wprowadzić niemal z dnia na dzień, natomiast przekształcenie systemu ekonomicznego odbywało się podczas złożonego i bardzo trudnego wieloletniego procesu.

Na proces transformacji systemu gospodarczego złożyły się dwa główne elementy: program stabilizacyjny, mający na celu zrównoważenie rynku przez dopuszczenie do gwałtownego wzrostu cen przy zahamowaniu dochodów nominalnych, oraz program wprowadzenia nowego układu decyzyjnego, opartego na prywatyzacji gospodarki i na wolnej przedsiębiorczości, z wyposażeniem go w nowy system tworzenia sygnałów rynkowych, czyli cen, kursów i stóp procentowych, uwolniony od scentralizowanych decyzji biurokratycznych.

Zrównoważenie rynku było zabiegiem uderzeniowym, wykonanym w ciągu kilku tygodni. Natomiast przebudowa systemu to podejmowane w wielu dziedzinach długotrwałe działania, z których tylko podstawowe zmiany instytucjonalne mają wyraźny wymiar czasowy. Można stwierdzić, że w końcu XX wieku działał już w Polsce system rynkowy, choć nie wolny od wad, ale osadzony w demokratycznym ustroju. Stworzone zostały więc w ciągu 10 lat podstawowe warunki rozwoju, umożliwiające działanie w szerokim kontekście europejskim i światowym. Trzeba to uznać za wielki sukces polskiej transformacji.

Szybko jednak dały się odczuć trudności i zjawiska negatywne. Już sam program stabilizacyjny był wielkim wstrząsem, gdyż niemal z dnia na dzień ceny detaliczne wzrosły przeciętnie 14-krotnie przy 9-krotnym wzroście dochodów nominalnych. Dla znacznej części ludności Polski oznaczało to dotkliwy spadek dochodów realnych. Drugim wielkim wstrząsem była radykalna zmiana warunków działania przedsiębiorstw. Gwałtowne zwiększenie oprocentowania kredytów bankowych (z 8% do 120% rocznie), wzrost cen paliw i energii oraz silna dewaluacja złotego spowodowały nagłą niewypłacalność przedsiębiorstw, nawet dobrze dotąd prosperujących. W rezultacie nastąpiła likwidacja licznych przedsiębiorstw przemysłowych.

Destrukcja znacznej części przemysłu spowodowała wybuch bezrobocia. Było to zjawisko nieznane od lat, a teraz szybko osiągnęło rozmiary masowe – ok. 20% aktywnej ludności. Do tego dołączyła likwidacja państwowych gospodarstw rolnych, która wywołała masowe bezrobocie pracowników rolnych w województwach północnych. Bezrobocie o takich rozmiarach musiało pociągnąć za sobą cały łańcuch negatywnych następstw: od biedy, poprzez utrudniony start życiowy wielkich liczebnie roczników młodzieży, niekorzystne zmiany obyczajowości związane z komercjalizacją życia, aż do wzrostu przestępczości, w tym przestępczości zorganizowanej, która dała się silnie odczuć w latach 90. ubiegłego wieku. Pojawił się szybko rosnący obszar biedy i pierwsze objawy narastania poważnych rozpiętości społecznych. 

Musiało też nastąpić znaczne zmniejszenie produkcji. Spadek dochodu narodowego odbił się silnie na dochodach budżetu państwa, który był jedynym źródłem finansowania całej sfery usług publicznych, obejmującej ochronę zdrowia, oświatę, szkolnictwo wyższe i naukę, jak również transport i komunikację. Finansowanie tych dziedzin musiało ulec poważnym ograniczeniom z daleko idącymi negatywnymi skutkami. Ostra redukcja działalności inwestycyjnej spowodowała dekapitalizację majątku narodowego. Te negatywne zjawiska procesu transformacji wywołały trwającą do dziś krytykę sposobu jej przeprowadzenia i zbyt wysokich kosztów społecznych. Jest to zrozumiałe, choć nie zmienia faktu, że transformacja odniosła sukces, skutecznie przekształcając polityczny i gospodarczy ustrój kraju w ciągu kilku lat.

Jednakże po przejściowym załamaniu dość szybko zaczął się przełom. Dzięki szerokiemu rozwojowi prywatnej przedsiębiorczości i napływowi inwestycji zagranicznych rozpoczęła się stopniowa poprawa. W ciągu kilku lat udało się wyhamować inflacyjny wzrost cen. Już w 1997 r. w kraju zapoczątkowany został szybki wzrost gospodarczy o rzadkim w Europie tempie około 7% rocznie. Był to sukces, choć sytuacja pozostawała trudna, zwłaszcza z powodu rosnącego zadłużenia zagranicznego i deficytu budżetowego. Dopiero w 2004 r. przystąpienie do Unii Europejskiej przyniosło wbrew obawom pesymistów potężną stymulację rozwoju, dzięki zarówno rosnącemu szybko dostępowi do rynku europejskiego, jak i zasileniu środkami unijnymi. Kraj zaczął się zmieniać, z czym wiązała się poprawa przeciętnych wskaźników zamożności.

Te korzystne zmiany nie usunęły jednak zrodzonych przez transformację problemów. Utrwaliło się bowiem masowe bezrobocie, a z nim szeroki obszar endemicznej biedy. Jednocześnie zaczęły powstawać wielkie fortuny prywatne. Pojawiła się więc i utrzymywała bardzo wyraźna polaryzacja dochodowa i majątkowa społeczeństwa. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego około połowy ludności Polski żyje na poziomie minimum socjalnego, natomiast około 12% ludności nie przekracza poziomu absolutnego minimum egzystencji. Stawia to przed polityką dalszego rozwoju zadanie podjęcia zdecydowanej walki z biedą, ze szczególnym uwzględnieniemśrodków na poprawę położenia dzieci i młodzieży z warstw najuboższych, w tym na opiekę nad oświatą na terenach wiejskich. Rozwój kraju nie może bowiem zadowalać, jeśli wyklucza z uczestnictwa w korzyściach i zostawia w biedzie miliony ludzi, spychając ich na margines życia społecznego.

Część spośród realizatorów polskiej transformacji mimo presji neoliberalizmu zdawała sobie sprawę z potrzeby zatroszczenia się o sprawiedliwość społeczną. Już pierwszy niekomunistyczny rząd zadeklarował wolę stworzenia w Polsce społecznej gospodarki rynkowej, a pojęcie to zostało wprowadzone do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej uchwalonej w 1997 r. (art. 20). Tworzony w Polsce od podstaw kapitalizm nie pozwolił jednak na zastosowanie właściwych współczesnemu rozwiniętemu kapitalizmowi systemów korygowania podziału rynkowego przez aktywne działanie państwa.

Transformacja nie stworzyła też warunków do aktywnego rozwijania gospodarki rynkowej nowego typu, opartej na wiedzy. Zabrakło nakładów na powiększanie potencjału naukowo-badawczego. Z poziomem tych nakładów wynoszącym 0,7% PKB Polska jest wciąż bardzo daleko od spełnienia postulatu Unii Europejskiej zalecającego wszystkim krajom członkowskim doprowadzenie do 2010 r. ogólnej sumy nakładówna sferę badawczo-rozwojową do 3% PKB.

Ciosem dla całej gospodarki światowej stało się w 2008 r. wielkie załamanie systemu finansowego, którego skutki przeniosły się od razu w sferę realną, powodując głęboką recesję i ogólnoświatowy kryzys. Dotknął on w szczególności wysoko rozwinięte kraje Ameryki i Europy. Na szczególną uwagę zasługuje to, że Polska jest jedynym krajem Europy, który przez wszystkie lata kryzysu zdołał utrzymywać wzrost gospodarczy, dzięki czemu znacznie awansował pod względem poziomu PKB na mieszkańca (z 45% do 65% średniej unijnej).

Analiza skutków polskiej transformacji w połączeniu z rozpoznaniem sytuacji światowej zdaje się wskazywać, że podstawową sprawą jest sposób pojmowania i wykonywania funkcji państwa. Z całego ogólnoludzkiego doświadczenia wynika, że państwo nie może zastępować rynku w jego funkcjach alokacyjnych i podziałowych. Gospodarka musi być oparta na rynku i swobodach obywatelskich, natomiast aktywność państwa jest niezbędna dla korygowania działań rynku w tych zakresach, w których przynoszą one efekty negatywne, a wspomagania go w jego działaniach pozytywnych.

Pytania o charakterze ogólnym w części pisemnej Olimpiady Wiedzy Ekonomicznej będą koncentrować się wokół problematyki związanej z hasłem jej XXVIII edycji, zgodnie z zarysem zagadnień przedstawionych powyżej. Pytania testowe będą natomiast odzwierciedlać całą problematykę zawartą w programie Olimpiady Wiedzy Ekonomicznej.

Olimpiada Wiedzy Ekonomicznej ma charakter trzystopniowych zawodów, przy czym zawody I i II stopnia (szkolne i okręgowe) zostaną przeprowadzone w formie pisemnej, natomiast zawody III stopnia (centralne) zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej.

Zawody I stopnia (szkolne) odbyły się w szkołach na terenie całego kraju 5 listopada 2014 r. Zawody II stopnia (okręgowe) odbyły się 9 stycznia 2015 r. w 17 Komitetach Okręgowych powołanych przy oddziałach Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego w największych miastach Polski. Zawody III stopnia (centralne) odbyły się 28 i 29 marca 2015 r. w Centrum Badań i Edukacji Statystycznej Głównego Urzędu Statystycznego w Jachrance koło Warszawy.